متخصص مغز و اعصاب

هرآنچه که باید در مورد فلج مغزی بدانیم

فلج مغزی به معنای شرایط عصبی ای است که حرکت را تحت تاثیر قرار میدهد. شرایطی که باعث میشود حرکت قسمتهای خاصی از بدن مشکل شود، که درجات مختلفی دارد.

به خاطر آسیبی که به قسمت مشخصی از مغز میرسد، حرکات ارادی یا غیر ارادی یا هر دو ممکن است تحت تاثیر قرار بگیرند. فلج مغزی بیماری واگیردار نیست.

فلج مغزی قطعا باعث کندذهنی یا کاهش توانایی شناخت افراد نمیشود و به مرور زمان با افزایش سن بدتر نمیشود. بعضی از افراد با گذست زمان وضعیتشان بهتر نیز میشود.

کسانی که دچار فلج مغزی هستند، میخواهند که یک زندگی عادی داشته باشند، و بسیاری از آنها زندگی خوبی در واقعیت دارند.

علل فلج مغزی

کنترل عضلات بدن در قسمتی از مغز به اسم مخچه انجام میشود. مخچه قسمت فوقانی مغز است، آسیب به مخچه قبل از شش سالگی باعث فلج مغزی میشود.

مخچه مسئول حافظه، توانایی یادگیری، مهارت های ارتباطی نیز هست. همین موضوع دلیل اختلال یادگیری و ارتباط در افراد دارای فلج مغزی است. آسیب مخچه میتواند باعث اختلال بینایی و شنوایی هم شود.

تعدادی از نوزادان در هنگام زایمان و تولد ممکن است از اکسیژن کافی محروم شوند. در گذشته تصور میشد که این کمبود اکسیژن باعث فلج مغزی میشود.

در هر صورت با مطالعه ای که در سال ۱۹۸۰ انجام شد، مشخص شد که تنها ده درصد از فلج های مغزی به دلیل محرومیت از اکسیژن هنگام زایمان بوده است. اغلب آسیبی که قبل از تولد و در شش ماه اول بارداری به وجود آمده است علت آن است.

فلج مغزی

حداقل سه دسته دلیل برای این موضوع وجود دارد که عبارتند از:

۱_ لوکومالاسی پیش بطنی

نوعی از آسیب است که به دلیل فقر اکسیژن در رحم روی ماده ی سفید مغز جنین اثر میگذارد که ممکن است، زمانی که مادر در حین بارداری به نوعی عفونت مانند سرخچه یا سرخک آلمانی مبتلا شود، فشار خون پایین داشته باشد، زایمان زودرس داشته باشد یا از داروهای غیر مجاز استفاده کند، به وجود بیاید.

۲_ رشد غیر طبیعی مغز

اختلال در رشد مغز میتواند روی ارتباط بین مغز و عضلات بدن و دیگر فعالیت ها ی بدن تاثیر بگذارد. به خصوص در طول شش ماه اول بارداری، مغز جنین آسیب پذیرتر است.

آسیب ممکن است به خاطر جهش در ژن های مسئول رشد طبیعی مغز، عفونت هایی خاص مثل توکسوپلاسموز، بیماری های انگلی، هرپس ویروس ها و جراحت سر باشد.

۳_ خونریزی مغزی

گاهی اوقات خونریزی مغزی به دلیل سکته ی مغزی در جنین رخ میدهد، خونریزی مغزی جلوی خونرسانی به بافت های اساسی مغز را میگیرد و این بافت ها ممکن است دچار آسیب یا مرگ شوند. خون خارج شده ممکن است لخته شود به بافت های اطراف صدمه بزند.

عواملی که ممکن است باعث سکته ی مغزی در جنین شود عبارتند از:

  • لخته خون در جفت که جلوی خونرسانی به جنین را میگیرد
  • بیماری های انعقادی در جنین
  • کاهش خونرسانی شریانی به مغز جنین
  • پره اکلامپسی درمان نشده در مادر
  • التهاب جفت
  • عفونت التهابی لگن در مادر

در هنگام زایمان خطر به دلایل زیر افزایش میابد:

  • سزارین اورژانسی
  • طولانی شدن بیش از حد مرحله ی دوم زایمان
  • استفاده از دستگاه مکش (واکیوم) در هنگام زایمان
  • ناهنجاری های قلبی در جنین یا نوزاد
  • ناهنجاری های بند ناف

هر چیزی باعث افزایش احتمال تولد زود هنگام یا تولد با وزن کم نوزاد شود احتمال ابتلا به فلج مغزی را افزایش میدهد، عواملی که ممکن است باعث افزایش این خطر شوند عبارتند از:

  • چند قلو زایی، برای مثل دوقلو زایی
  • آسیب جفت
  • عفونت های منتقله از راه جنسی
  • مصرف الکل، دارو های غیر مجاز یا مواد سمی توسط مادر
  • سوتغذیه در طول بارداری
  • ناهنجاری تصادفی مغز جنین
  • لگن کوچک مادر
  • زایمان جنین با پا یا باسن

فلج مخچه ای

آسیب مغز بعد از تولد

تعداد کمی از افراد به دلیل آسیب مغزی بعد از تولد به فلج مغزی مبتلا می شوند که ممکن است به خاطر بعضی از عفونت ها مثل مننژیت، صدمه به سر، غرق شدن یا مسمومیت به وجود بیاید.

این آسیب ها در اوایل تولد خطرناک هستند زیرا بعد از گذشت چند سال، مغز توانایی مقابله با آسیب ها را به دست می آورد.

علائم

نوزاد مبتلا به فلج مغزی ممکن است ناتوانی حرکتی شامل ضعف عضلانی داشته باشد.

ویژگی ها

  • رشد خیلی کم یا بیش از حد عضلات که منجر به سست یا سخت شدن حرکات میشوند.
  • آتاکسی که به معنی تعادل و هماهنگی ضعیف اندام هاست.
  • آتتوز که به معنی حرکات کند و غیر ارادی اندام است.
  • فلج اسپاستیک به معنی عضلات سفتی که حالت غیر عادی دارند.
  • تلاش غیر عادی در شروع راه رفتن.
  •  به صورت غیر معمول دراز کشیدن.
  •  به یک طرف بدن بیشتر از طرف دیگر توجه کردن.
  • دامنه ی حرکت محدود داشتن.

نشانه های دیگر عبارتند از:

  • اگر کودک دیرتر از سایر همسالان خود به توانایی چهار دست و پا راه رفتن، راه رفتن و صحبت کردن دست یابد.
  • مشکل شنیداری یا بینایی
  • ناتوانی در کنترل ادرار و مدفوع
  • تشنج
  • مشکل در مکیدن، خوردن و بلعیدن
  • ترسیدن بی دلیل

نشانه ها معمولا از سه سالگی شروع میشوند.

فلج مخچه ای

انواع فلج مغزی

چهار نوع فلج مغزی داریم که عبارتند از:

۱- فلج مغزی منقبضی

فلج مغزی منقبضی که خود شامل سه زیر مجموعه است:

  • فلج یک طرفه ی منقبضی: کودکی که مبتلا به این نوع فلج مغزی است معمولا دارای انقباض یا سفتی عضلات در یک سمت بدن است که معمولا یک دست را درگیر میکند، ولی ممکن است پا را نیز درگیر کند. سمتی از بدن که درگیر شده است به خوبی رشد نمیکند. آنها ممکن است لکنت زبان داشته باشند یا حتی تشنج کنند ولی معمولا بهره هوشی معمولی دارند.
  • فلج دو اندامی انقباضی : اندام های تحتانی درگیر میشوند و اندام فوقانی معمولا انقباضی ندارند یا اگر هم داشته باشند بسیار محدود است. عضلات پا و لگن سفت میشوند، خم نشدن پاها راه رفتن را مشکل میکند.
  • فلج کلی انقباضی : شدیدترین حالت است که همه ی اندام ها را تحت تاثیر قرار میدهد. ممکن است همراه با سایر نقص های مادرزادی باشد. راه رفتن و صحبت کردن آنها مشکل است و ممکن است تشنج کنند.

۲_ آتنویید دیسکینتیک

آتنویید دیسکینتیک دومین حالت شایع فلج مغزی است که افراد مبتلا به آن معمولا بهره ی هوشی نرمال دارند اما تمام بدن آنها تحت تاثیر مشکلات عضلانی قرار گرفته است. عضلات ضعیف و سفت باعث حرکات غیر ارادی و کنترل نشده در آنها میشود.

۳_ فلج آتاکسیک

معمولا در تعادل و هماهنگی اندام های بدن اختلال ایجاد میشود، مهارت هایی که نیاز به توانایی حرکتی دارند مانند بستن بند کفش، تعویض لباس یا کار با قیچی برای شخص مشکل میشود.

مشکلات تعادلی ممکن است باعث شود که کودک در هنگام راه رفتن پاهایش را در یک راستا قرار ندهد. اکثر کودکان با این نوع فلج دارای بهره هوشی طبیعی و مهارت ارتباطی مناسب هستند اما بعضی ها ممکن است در صحبت کردن مشکل داشته باشند.

۴_ فلج هیپوتونیک

این نوع فلج در اثر ضربه و صدمه به مخچه ایجاد میشود. مشکلات عضلانی زودتر تظاهر میابند. سر و بدن نوزاد مانند عروسک سست خواهد بود و وقتی والدین میخواهند اندام کودک را تغییر حالت دهند، معمولا کودک مقاومت کمی دارد. ممکن است به جای دست و پای بسته، با دست و پای باز استراحت کنند و در تنفس مشکل داشته باشند.

نوزاد

درمان

برای فلج مغزی درمان قطعی ای وجود ندارد، اما ممکن است علائم و مشکلات مبتلایان را کمتر کند. وقتی تشخیص داده میشود که کودک مبتلا به فلج مغزی است، تیم سلامتی شامل پزشک، مختصص اطفال، گفتار درمان، فیزیوتراپ و … برای رفع مشکلات او تلاش می کنند.

این مشکلات و نیاز ها با افزایش سن کودک ممکن است تغییر کند. درمان به نیاز های فرد بستگی دارد، هدف از درمان دستیابی کودک به استقلال در کارهای خود است.

پیشگیری

در اکثر مواقع فلج مغزی قابل پیشگیری نیست، ولی بعضی از کار ها باعث کاهش خطر ابتلا میشوند. خانمی که قصد بارداری دارد، باید از واکسیناسیون کامل و درست خود مطمئن باشد. در طول بارداری مهم است که به موارد زیر دقت کند:

  • حضور در همه ی ویزیت های قبل از زایمان
  • دوری از الکل ، تنباکو و دارو های غیر مجاز
  • ورزش منظم طبق نظر پزشک
  • تغذیه ی سالم

در بارداری دوم به بعد ممکن است تست Rh  و درمان ناسازگاری ممکن به جلوگیری از فلج مغزی کمک کند.

فلج مغزی در کودکان

اکثر مطالب این مقاله راجع به فلج مغزی در کودکان است. این وضعیت معمولا قبل از تولد به وجود می آید و میتواند روی رشد بدن، عضلات، حرکت و درک حسی کودک در حین رشد تاثیرگذار باشد.

وقایع مهم کودکی مانند شروع به راه رفتن و صحبت کردن در این کودکان دیرتر اتفاق می افتند. با این که این مشکلات قابل درمان نیستند، اما به مرور زمان پیشرفت هم نمیکنند و در ادامه ی زندگی به همان گونه باقی میمانند.

فلج مغزی در بزرگسالان

به دلیل اینکه فلج مغزی، بیماری پیشرونده ای نیست، در طول زمان بدتر نمیشود. با این حال ممکن است باعث مشکلات خاصی شود که میتوان این مشکلات را در دو گروه جسمی و ذهنی دسته بندی کرد. مشکلاتی از قبیل :

  • راه رفتن: به این خاطر که فلج مغزی روی حرکت و انعطاف تاثیر میگذارد، مشکلات اسکلتی_عضلانی با مرور زمان میتوانند بدتر شوند و ممکن است فرد مجبور به استفاده از وسایل کمکی برای راه رفتن شود مثل عصا و ویلچر.
  • مشکلات بلع : مشکل در بلع در این افراد متداول است و عموما به خاطر آسیب اعصاب موجود در سر و گردن به وجود می آید. نشانه ها شامل سرفه بعد از خوردن و آشامیدن، گیر کردن غذا در دهان، ذات الریه، کاهش وزن و سو تغذیه هستند . مراجعه به گفتار درمان یا فیزیوتراپ ممکن است کمک کننده باشد.
  • پیری زودرس: اگر چه عمر این فراد مانند بقیه ی مردم است اما به این دلیل که شریط آنها باعث وارد شدن فشار بیشتری به بدن میشود، ممکن است در بعضی از آنها نشانه های پیری زودتر ظاهر شود. در آنها معمولا مشکلات دهان و دندان، سقوط و عضلات سفت شایع است.
  • سندرم پست ایمپیرمنت:  به این دلیل که آنها برای جابه جایی باید انرژی بیتشری مصرف کنند به وجود می آید. نشانه ها شامل ضعف، افزایش درد، جراحت های تکراری کششی و خستگی است. مراجعه به فیزیوتراپ میتواند باعث نیرومندتر شدن عضلات آنها شود.
  • سلامت ذهنی: با توجه به استرس های اجتماعی، تضعیف شدن و اذیت شدن توسط دیگران، افراد دارای فلج مغزی معمولا خجالتی بوده و دچار بیماری افسرگی و اضطراب میشوند.

در هر صورت زندگی افراد مبتلا به فلج مغزی ممکن است  دارای چالش هایی باشد اما این دلیل نمیشود که آنها نتوانند یک زندگی عادی داشته باشند و از آن لذت ببرند.

سی تی اسکن

تشخیص

در صورتی که والدین کودکی از رشد او نگران هستند باید به پزشک مراجعه کنند. پزشک از والدین راجع به سابقه ی رشد نوزاد و سابقه ی پزشکی مادر در هنگام بارداری سوالاتی میپرسد. پزشک کودک را معاینه کرده و توانایی های او مانند حرکت، تن عضلانی و رفلکس های او را مورد ارزیابی قرار میدهد. اگر ویژگی های جسمی کودک با سن او مناسب باشد، پزشک ممکن است او را به یک فیزیولوژیست برای ارزیابی رشد مهارت های ذهنی ارجاع دهد.

رد موارد دیگر

بیماری هایی که علائم مشابه فلج مغزی دارند مانند تومر مغزی و دیستروفی عضلانی باید رد شوند.

آزمایش هایی که کمک کننده هستندعبارتند از:

  • تست خون
  • سونوگرافی سر
  • ام آر آی و سی تی اسکن

در ۲ یا ۳ سالگی تشخیص قطعی فلج مغزی ممکن است اما میزان شدت بیماری تا ۴ یا ۵ سالگی کاملا مشخص نمیشود. تشخیص فلج مغزی نیازمند ارزیابی های منظم است تا مشخص شود برای رشد بهتر به چه چیزی نیاز است. برای تشخیص قطعی و جامع، نیاز به گذشت زمان و انجام چندین ارزیابی دقیق است.

دکتر مجید کیهانی فرد متخصص مغز و اعصاب در تهران

برای پرسش از دکتر بر روی مشاوره پزشکی کلیک کنید.